Аар тайҕа ырыаһыта

Аар тайҕа ырыаһыта

Быйыл саха норуотун кутун-сүрүн бэйэтин өйүгэр-санаатыгар сөҥөрдүбүт, саха төрүт култууратыгар сүппэт сүдү бэлиэни хаалларбыт, дэгиттэр талааннаах, РСФСР култууратын үтүөлээх үлэһитэ, Саха АССР ускуустубатын үтүөлээх деятелэ, ССРС суруйааччыларын Сойууһун чилиэнэ, икки Үлэ Кыһыл Знамятын кавалера, кэрэ чуор кылыһахтаах тойуксут, бэйиэт, драматург, оһуокайдьыт, олоҥхоһут Сергей Зверев-Кыыл Уола 120 сааһын бэлиэтиибит. Бу сыл биһиги Кыыл Уола аатын сүгэр Үҥкүү театра бэйэбит айар үлэбитинэн Сүдү Киһибитин айхаллыыбыт-уруйдуубут. Олунньу 21 күнүгэр буолан ааспыт “Аар тайҕа ырыаһыта” дьоро киэһэбит бу үбүлүөйдээх сылга бастакы тэрээһиммит буолар.

Сергей Афанасьевич Зверев- Кыыл Уола ССРС 1900 сыллаахха бэс ыйын 25 (уруккунан от ыйын 8) күнүгэр Бүлүү уокуругун Сунтаар улууһун Түбэй нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Сергей Афанасьевич Зверев удьуор-утум ырыаһыт, тойуксут. Хос эһэтэ Кыһыл ойуун, эһэлэрэ Дьапта Онтуон, Мындыр Өлөксөй, эбэтэ Бүргэс Балбаара бары да бэрт тойуксут, алгысчыт, олоҥхоһут идэлээхтэринэн чугас эргин биллэллэрэ. Итини таһынан хос эһэтин кытта бииргэ төрөөбүт Күөгэйкээн, Эһэтин кытта бииргэ төрөөбүт Чомпуус Силиппиэн уола Макаар, чугас аймаҕа Н.С.Анисимов (Тойуктаах Ньукулай) эмиэ туойалларынан сураҕырбыт дьоннор. Кинилэри удьуордаан Сергей Зверев туойар-ыллыыр идэлэммитэ диэн этэр сөп.

2005 сыллаахха Үҥкүү тыйаатырыгар Аар тайҕа аатырбыт ырыаһыта Сергей Афанасьевич Зверев-Кыыл Уола аата сүктэриллибитэ. Сергей Афанасьевич саха үҥкүүтүн ис дьиҥин утумнаабыт, фольклорга олоҕуран саҥа саха сценическай үҥкүүлэрин айан хаалларбыт умнуллубат үтүөлээх. Отуттан тахса үҥкүүлэри айбыта. Биһиги тыйаатырбыт репертуарыгар Сергей Зверев үҥкүүлэрин сөргүтэн, онно олоҕуран оҥоһуллан “Оһуор үҥкүүтэ”, «Халлаан кыыһа», «Алгыс», «Хотой үҥкүүтэ» («Тойон»), «Удаҕан», «Ситим», «Сайылык» үҥкүүлэр бааллар. Араас сылларга Сергей Афанасьевич  айымньыларынан “Оһуор Туос”, “Оргуһуохтаах кыыс”, “Куллустай Бэргэн” үҥкүү испэктээкиллэрэ турбуттара. Быйылгы үбүлүөйдээх дьылга “Хара саһыл” үҥкүү испэктээкилэ туруоруллуо.

Саалаҕа култуура миниистэрэ Юрий Куприянов, Сергей Афанасьевич ансаамбылын кыттыылаахтара, үөлээннээхтэрэ уонна кини оҕолоро, сиэннэрэ, хос сиэннэрэ, култуура үлэһиттэрэ, Сунтаартан төрүттээх дьон-сэргэ, ыччат тоҕуоруһа мустубуттар.

Улахан кэнсиэри “Алгыс үҥкүү» аста. Эдэркээн кыргыттар уонна уолаттар чэпчэкитик үктэнэн, имигэстик хамсанан толордулар.

Бу сыл аатырбыт Сергей Зверев — Кыыл Уолун тэрийбит ансаамбыла төрүттэммитэ 63 сыла буолар. Ансаамбыл биир тутаах киһитэ, дьаһайар, сүүрэр-булар дуоһунаска, кэнсиэри иилээн-саҕалаан ыытааччынан сылдьыбыт Саха АССР култууратын үтүөлээх үлэһитэ Иван Федорович Васильев бэйэтин алгыһын бар дьоҥҥо анаата, тойугунан күндүлээтэ. 

Сергей Зверев 1947 сыллаахха «Улуу Москуба туһунан» тойугун Москва куорат төрүттэммитэ 800 сааһын үбүлүөйүгэр анаан суруйбута уонна дойду тэбэр сүрэҕэр 1957 сыллаахха, Москва куорат Улахан тыйаатырыгар Саха сирин ускуустубатын уонна литературатын күннэрин үөрүүлээхтик аһыллыытыгар киэҥ, холку, баай кылыһахтаах куолаһынан туойан доллоһуппута, уһулуччу ситиһиилэммитэ. Аатырбыт тойугу Сунтаартан айаннаан кэлбит Сергей Зверев уус-уран тылынан айымньыларын тарҕатааччы уонна үйэтитээччи, билиҥҥи кэмҥэ тиһигин быспакка утумнааччы норуот астына истэр, мэлдьи кэтэһиилээх, кэскиллээх ырыаһыта Айсен Федоров толордо.

Сергей Зверев ырыалара хас биирдии саха санаалаах дууһатын кылын таарыйар уратылаахтар. Кини бу олоҕун тиһэҕэр “Сарсын, сарсын сарсыарда…” ырыанан кэс тыл этэн хаалларбыта кэнчээри ыччатыгар алгыс кэриэтэ. Айсен Федоров аан бастаан “КЫЛ САХА” (сал. Анна Томская) төрүт дорҕоон бөлөҕө доҕуһуолунан холкутук, киэҥник ыллаата, дьон-сэргэ биһирэбилин ылыан ылла.

 Арассыыйа Бэдэрээссийэтин үтүөлээх уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа Дмитрий Артемьев кэнники сылларга төрүт  култуураҕа утумнаахтык, ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Кини хас тэрээһин ахсын Кыыл Уола репетуарыттан саҥаттан саҥа айымньыны толорон көрөөччүлэр сылаас сыһыаннарын уонна махталларын ылар. Кини бэһэҕээ киэһэ “Сайын кэлиитэ» таҥалай ырыатын толорон бэлэх уунна уонна Кыыл Уола ырыаларынан клип устубуттарын, ол киинэни аан дойду устун гастроллуур сирдэригэр көрдөрөн, атын омуктарга билиһиннэрин быһа тардан кэпсээтэ.

Аан дойдутааҕы этномузыканнар күрэхтэрин кыайыылааҕа, “Премия мира” лауреата “КЫЛ САХА” төрүт дорҕоон бөлөҕө 5 сыл устата кэрэхсэбиллээх, киэҥ далааһыннаах үлэни ыытар. Салайааччы Анна Томская. Кыл Саха 2014 сыл бүтүүтэ тэриллээт сайынын 2015 сылга Сунтаарга тиийэн Кыыл Уола 115 сааһыгар аналлаах “Тойукпут дуорайдын, оһуохайбыт олохтоннун, саргыбыт салалыннын!”  Өрөспүүбүлүкэ таһымнаах күрэххэ лауреат аатын ылан бастакы кыайыыларын ситиспиттэрэ, аартыкатара аһылларыгар сүдү суолтаны, сөптөөх хайысханы ыйбыта. Төрүт дорҕоон сөргүтүллүбүтэ 5 сылыгар “Кыл Саха” бөлөх Улуу Киһибит “Сассын-сассын сарсыарда” матыыбынан “Алгыстаах дорҕоон” бастакы клибын сүрэхтээтэ. Сотору кэминэн бу үлэ Сахабыт сиригэр эрэ буолбакка, атын да дойдуларга киэн эйгэҕэ тахсыахтаах. Бэҕэһээ киэһэ бу бөлөх “Сайылык” үҥкүү муусукатын уонна “Оһуор Туос” этнобалеттан сюита толордулар. «Сайылык» үҥкүү матыыбын Сергей Зверев – Кыыл Уола бэйэтэ 1964 сыллаахха айбыт. Онтон “Оһуор Туос” испэктээкил муусукатын Сергей Зверевтыын биир кэмҥэ алтыһан үлэлэспит композитор Василий Зырянов суруйбута. 

“Сунтаар тойук дойдута” диэн түһүмэххэ Сергей Зверев-Кыыл Уола айымньыларын толордулар Марк Жирков аатынан Муусука  кэллиэһин төрүт култуура толорор ньымаларыгар уһуйуу салаатын 1 куурсун устудьуоннара. Бу оҕолор бары Олоҥхо дойдутуттан Сунтаартан төрүттээхтэр. Улуу киһи олорон ааспыт сиригэр үтүө ыччат үүнэр-сайдар диэн мээнэҕэ эппэттэр. Кинилэр уһуйааччылара Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Элла Кулагиновна Соколова бэйэтэ эмиэ Сунтаар Маар Күөл нэһилиэгиттэн төрүттээх. Ийэлээх аҕата энтузиаст фольклористар. Аҕата Кулагин Дмитриевич Соколов Бүлүү сүнньүн хас да төгүллээх Дархан оһуохайдьыта, ийэтэ билиҥҥээҥҥи диэри дойдутун дьонун оһуохайга, тойукка уһуйа сылдьар.  Карина Попова тойук, Анжела Попов “Бүлүү эбэккэм”, Клим Петров – С.А.Зверев репертуарыттан “Ыччаттарга айхал” тойугу кыһаллан, туох баар дууһаларын, кыахтарын ууран, турукка киирэн толордулар. Эдэр тойуксуттары көрөөччүлэр сэргии иһиттилэр, ытыс тыаһынан маанылаатылар.

Сергей Зверев репертуарыттан “Үөрүүлээх күннэрбит” тойугу Марк Жирков  аатынан Муусука кэллиэһин 4 куурсун устудьуона Сергей Зверев-Кыыл Уола хаан-уруу сиэнэ Чэлгиэрийэ Тарагаева толордо. Салайааччыта эмиэ Сунтаартан сыдьааннаах, Муусука уонна фольклор музейын методиһа, биллэр фольклорист, СӨ култууратын туйгуна Варвара Валерьевна Обоюкова.

Олунньу 21 күнэ – Аан дойду норуоттарын төрөөбүт тылларын күннэрэ буолар. Бу үөрүүлээх, бэлиэ күнүнэн Сергей Зверев чабырҕаҕынан эҕэрдэлээтилэр Аан дойду уонна бүтүн Арассыыйатааҕы күрэс кыайыылааҕа Василена Шарина уонна Өрөспүүбүлүкэтэҕи күрэс лауреата Александр Карманов. 

Кыыл Уола үҥкүүгэ айар дьоҕурун чыпчаала “Оһуор үҥкүү”. Сергей Зверев 1957 сыллаахха Сунтаар оройуонун 17 эдэр ыччатынаан “Оһуор” үҥкүүнү күн сирин көрдөрөн, саханы ааттатан, аан дойду араас сыаналарыгар таһаарар дьылҕалаабыттара. Ол аата, кини туруорбут, сахалар биир бастыҥ «Оһуор» үҥкүүбүт сыанаҕа толоруллубута лоп-курдук 63 сыл буолбут. Көрөөччүлэр саха үҥкүүтүн классиката буолбут аатырбыт “Оһуор” үҥкүүтүн үҥкүүһүттэри тытта хамсана олордулар. Үҥкүү  тыйаатырыгар бу үҥкүүнү Серей Афанасьевич 100 сааһын туоларыгар кини ансаамбылын кыттыылааҕа Мария Кириллина туруорбута.

Сергей Зверев саха муусукаалынай үстүрүмүөнэ сайдарыгар бэйэтин сүдү кылаатын эмиэ киллэрсибитэ. Ансаамбылын иһинэн өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан саха үҥкүүтүн доҕуһуоллуурга диэн оркестр баар буолбута. «Ытык дабатыы» улахан айымньытыгар бэйэтэ дүҥүргэ толорон ойуун кыырыытын көрдөрбүтүн, араадьыйаҕа уонна киинэҕэ уһуллубутун туһунан үөлээннээхтэрэ уонна айар үлэтин үөрэппит дьон ахталлар. Хомуска эмиэ бэйэтэ оонньуура уонна үҥкүүһүттэрэ эмиэ толороллоро.  Аан дойдутааҕы күрэхтэр кыайыылаахтара, импровизатор-хомусчут Георгий Слепцов хомуска сыыйа тардыыны Сүдү киһибит бэлиэ сылыгар бэлэх уунна.

Тыйаатыр “Айар Кут” бөлөҕүн артыыһын Александр Карманов аан бастаан бу тэрээһиҥҥэ Сергей Зверев  репетруарыттан “Өрөгөй ырыата” диэн айымньыны толордо.

Бу улахан кэнсиэркэ ырыа тойук, үҥкүү-битии үөрүүлээх түһүлгэтигэр  Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитэ Людмила Акимова – Сунтаар күөрэгэйэ  Наталья Михалева – Сайа тылыгар, Валерий Коротов матыыбыгар “Алгыспын аныыбын” уонна Ангелина Файрушина тылыгар уонна матыыбыгар “Сарсыарда” ырыалары ис дууһатыттан, холкутук, кэрэтик толордо. Көрөөччүлэр барахсаттар дойдуларын ахтылҕанын таһаардылар, ытыс хабыллыар диэри махтанан таһыннылар.

Үҥкүүһүттэр толорбут композициялара “Сергей Зверев – Кыыл Уола” дьону сэргэхситтэ, соһутта, сөхтөрдө, композиция бүтэһигэр бука бары Сергей Афанасьевич уобараһыгар сүгүрүйдүлэр.

Улахан кэнсиэр “Аар тайҕа ырыаһыта” Сергей Зверев – Кыыл Уола алгыстаах түһүлгэтигэр үҥкүүһүттэр өбүгэбит үҥкүүтүн оһуохайынан түмүктээтилэр. Өбүгэбит оһуохайа чэгиэн-чэбдик, сырдык тыыннаах сылдьарбытыгар модун күүс, тирэх, эрэл буолар! 

Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уола айан-тутан хаалларбыт баай нэһилиэстибэтэ, ыччат дьонугар алгыс кэриэтэ утары ууммут сиэдэрэй бэлэҕэ буолан, үйэттэн-үйэҕэ үтүө номох, кэрэ кэпсэл буолуо! Сергей Афанасьевич Зверев – Кыыл Уола 120 сааһыгар аналлаах тэрээһиннэрбит бастакы дьоро киэһэтэ өрө көтөҕүллэн ааспытыттан бары долгуйдубут уонна астынныбыт, кэлбит көрөөччүлэрбитигэр махтал маанытын, махтал кэрэтин тиэрдэбит. Аныгы көрсүөххэ дылы!

 

Анна Томская

С.А.Зверев-Кыыл Уола аатынан Үҥкүү тыйаатыр аркыастырын артыыһа, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна