Муомалары бастакыннан маанылаатылар.

Муомалары бастакыннан маанылаатылар.

М.Хабарова – Айылгы, общественнай корреспонден,

«Индигир уоттара» хаһыат обозревателэ, Хонуу с., Муома улууһа

 

Култуура олус киэн өйдөбүллээх. Ол аата иитии-такайыы, үөрэх-сайдыы, бэйэ-бэйэҕэ ытыктабыл, туспаҕай гына онорон, ону саталлаахтык бар-дьоҥҥо тиэрдии буолар. Култууралаах киьи куһаҕаҥҥа ымньаммат, аһыгыгас, аламаҕай, туттан-хаптан сылдьардыын, саҥалыын-иҥэлиин, сирэйдиин-харахтыын ырааһынан сыдьаайа сылдьар, элбэҕи аахпыт, элбэҕи билбит, ханнык баҕарар киһини кытта уопсай тылы булан сатаан кэпсэтэр, кэрэни кэрэхсиир, дууһалыын долгуйар – бу урдук култууралаах киһи.

Быйылгы тыйаатыр сылын чэрчитинэн, Аан дойду көмүскээччилэр күннэрин даҕаһан, С.А.Зверев – Кыыл Уола аатынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин үнкүүтүн тыйаатыра биһиги оройуоммутугар 8 киһилээх бөлөҕүнэн кэлэн оройуон киинигэр, нэһилиэктэргэ сылдьан, кэнсиэртээн, дьоро киэһэлэри бэлэхтээтэ.

Хонуу   сэлиэнньэтин олохтоохторо үнкүү бырааһынньыгар сылдьан, кэрэттэн умнуллубат дуоһуйууну ыллыбыт. Үҥкүү – кэнсиэр сүмэтэ-сүөгэйэ, киһи сүргэтин көтөҕөр, үөрдэр – көтүтэр. «Олонхо дойдутун алгыһынан» киэн программалаах кэнсиэри, оҕолорго «Три поросёнка» алыптаах остуоруйаны дуоһуйа көрдүбүт (уус-уран салайааччы Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх улэһитэ Светлана Бессонова).

Бөлөх салайааччыта, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Валентина Афанасьевна Яковлеваны көрсөн кэпсэттибит. Саха Сиригэр маҥнайгы идэтийбит ансаамбыл 1980 с. Саха Судаарыстыбыннай үнкүүтүн ансаамбылын быһыытынан саҕалаабыта. 1992 с. Өрөспүүбүлүкэ маҥнайгы Президена М.Е.Николаев ыйааҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин Үҥкүүтүн тыйаатыра статуһун ылбыта. Киэҥ өрүттээх үлэ ыытыллыбыта. Ситиьии 1997 с. В.Ксенофонтов муусукатыгар туруоруллубут «Бохсуруйуу» испэктээкилинэн Марий Эль куоракка ыытыллыбыт Аан дойдутааҕы фестивальга I степеннээх лауреат  үрдүк аатын ылыыттан саҕаламмыта. 30 тахса испэктээкили туруордулар, ол быыьыгар араас таһымаах күрэхтэргэ тиһигин быспакка кытталлар. 1999 с. Франция Дижон куоратыгар Аан дойдутааҕы көрүү фестиваль Үрүҥ көмүс мэтээл хаһаайына буолбуттара. 2012 с. Соҕуруу Кореяҕа фольклор фестивалын лауреата. 2015 с. С.Зверев “Куллустай Бэргэн”  олонхото үҥкүүнэн туруоруллан Москва куоракка, онтон Санкт-Петербург аатырар Эрмитаж тыйаатырын саалатыгар турбута. Тыйаатыр 99 улэһиттээх: 33 – үҥкүүһүттэр, 22 – национальнай инструменнар оркестрын артыыстара, 3 ырыаһыт, 11 уус – уран туруоруу маастардара, 23 техническай уонна тэрээһин улэһиттэрэ уо.да.а. персонал. Тыйаатыры Саха Өрөспүүбүлэтин норуодунай артыыһа, П.А.Слепцов – Ойуунускай аатынан суудаарыстыбыннай бириэмийэ лауреата, “Үҥкүү тыына” приз хаһаайына (“Норуот үнкүүтүн сулуһа” номинацияҕа),  Российскай Федерация искусстватын үтүөлээх деятеля Генадий Семенович Баишев төрүттээбитэ. Бу кэлиэхпиттэн үүнэн тахсыбыттара Саха Сирин киэн туттуута буолбут талааннаах үнкүүһүттэрбит – 3 Россия үтүөлээх артыыһа, норуот артыыстара Дмитрий Артемьев, Афанасий Афанасьев уонна Афанасий Соловьев. Тыйаатыр репертуара олус киэҥ, айар үлэтэ киэҥ хабааннаах. Үлэ тохтообокко – сөҕүрүйбэккэ, уостубакка эдар талааннары куруук көрдүү, үөрэтэ – такайа, киэҥ араҥаҕа таһаара турарыттан биһиги үөрэбит, кинилэр ситиһиилэрэ – биһиги ситиһиибит, үлэлэрэ кэлэр көлүөнэ үүнэр сүһүөх ыччакка туһаламмыт үөрэтэр – иитэр суолтата туохха да тэҥнэммэт сөҕүмэр.          Ол кэрэ үҥкүүлэринэн дьон-сэргэ, көрөөччү биһирэбилин ылыан ылбыт Дмитрий Егорович Артемьев туһунан саха санаалаах, Саха дууһалаах истэн-билэн аҕай кэллэҕэ. Бу биһиги Муомабытыгар, бириэмэ булан, бэйэтин ис-дууһатыттан тахсар алыптаах үнкүүтүнэн киэргэтэн, олонхо дьэнкэ куолаһынан, соһутан “һук” дэттэрэ-дэттэрэ, саҥара-иҥэрэ олороро кэрэкэтин эбитин! Арай, улуу Зверев күөгэйэр күнүгэр төһөлөөх киһи сурэҕин өрүкүтэн, үөрэн-көтүтэн ааспыта болуой? Дмитрий Егорович – алгысчыт, тойуксут, олонхоһут, оһуокайдьыт, сээдьэһит быһыытынан хайдаҕын бу да киэһэ, биһиэхэ, күндү көрөөччүлэригэр бэлэхтээбит түгэниттэн итэҕэйдибит, көрдүбүт, сөхтүбүт. Аан дойдуну арҕарбыт, эҥинэ бэйэлээх ааттаах-суоллаах тыйаатыр сыаналарыгар, атын дойду ааттахтарыныын атах тэпсэн олорон, тэҥҥэ харбаһан көрүн-нарын көрдөрөн сөхтөрбүт аҕай киһи биһиги Муомабытыгар ыалдьыттыан ааспыттарыттан, Аман Өһүн амалыйбытыттан махталбыт мунура суох. Кини киһи билигин күөгэйэр күнүгэр сылдьар 55 саастаах Эрдьигэн өссө да талаанын күлүмнэтэ оонньотон, дьүкээбил суһумун күллэрэн, Аан дойду ааттаахтарын астыннардын, өссө да өр кэмҥэ кэрэ үҥкүүтүнэн Ийэ сирин киэргэтэ сырыттын диэн алгыспытын тиэрдэбит!

“Олоҥхо дойдутун алгыһынан” кэнсиэр үс чаастаах. Бастакыта – сахалыы үнкүү күн күлүмэ, иккиһэ – Аан дойду араас омуктарын үҥкүүлэрэ, үсүһэ – байыаннай тиэмэҕэ, биһиги күүстээх аҥардарбытыгар анаммыт, Ийэ дойдуга бэриниилээх буоларга ыҥырар, иитэр үөрэтэр суолтата олус дириҥ силистээх, элбэх сыраны – сылбаны ылар, ол эрээри киэн туттууну көтүтэр, хас биирдии көрөөччү дууһатын уйан кылын таарыйар, чахчы да сахалар диэн баалларын дьиҥнээхтик итэҕэтэр сонун көстүү, умнуллубат тугэн кэрэ үөрүүтүн бэлэхтээтэ.

Бу Дмитрий Артемьев эдэр дьону кытта бииргэ үҥкүүлүү, күлэ-үөрэ сылдьара бэйэтинэн үтүө холобур, эдэрдэргэ үөрэх, кырдьаҕаска үөрүү сырдык сүүрээнин киллэрэр мааны көстүү.

“Тойон Чороон” дьүһүйүүнү ылан көрүҥ. Хайдахтаах курдук, сахаҕа өлбөт мэҥэ уутугар тэҥнэммит кымыс утахпытын сиэрин-туомун көрдөрөн, үтүө угэспитин үөдүттүлэр! Аны ити олонхоттон быһа тардыы, били: “Үс да чаас ыллыахпын сөп,” – диэбиккэ дылы, сүрэххэ-быарга иҥэн, саха тыыммытын илэ чахчы уһугуннарда диэтэххэ омун буолуо суох! “Доҕордоһуу дьөрбөтө” Азиатскай-Тихоокеанскай региоҥҥа VII Аан дойдутааҕы биирдиилээн үҥкүүһүттэр икки ардыларыгааҕы күрэх дипломана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Валентина Аммосова  уонна Монголияҕа ыытыллыбт «Көмүс Хараҥаччы» Аан дойдутаагы Азия үҥкүүһүттэрин ортотугар ыытыллыбыт күрэх дипломана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх артыыһа Владислав Попов “Хотугу көстүүлэр” үҥкүүлэрэ көрөөччүнү үөртэ-көтүттэ. Владислав Попов, Алексей Максимов, Семен Дьяконов “Көрдөөх үҥкүүлэрэ” “Дэйбиирдээх үҥкүү” (Валентина Аммосова) “Табуреточка” нуучча үҥкүү (Владислав Попов) норуот тыынын илдьэ сылдьаллара олус кэрэ. Кэлэктиип Аан дойду норуоттарын үҥкүүлэрин тарҕатар билиһиннэрэр үтүө угэстээх. Китай норуотун үҥкүүтэ “Утренняя бабочка” – Саха Өрөспүүбүлүкэтин туйгуна Анжелика Кириллина, Алексей Максимов, “Тураҕас ас” монгол үҥкүүтэ Семен Дьяконов омук уратытын илдьэ сылдьаллар. Үҥкүү алыбар ылларбыт Дмитрий Артемьев испанскай “Тореодор”, Индия биис ууһун сирдьитэ бу маннык эбиттэр диэн аҥардас үҥкүү хамсаныытынан чопчулуу тураллар. “Көрдөөх ковбойдар”, “Берлиҥҥа айан” үҥкүүлэр, “Айаас ат” көрдөөх үҥкүү киһи көрө олоруон курдук, эдэр саас эрчимин көрөөччүгэ тиэртилэр. Биир дойдулаахпыт Алексей Максимов “Яблочко” үҥкүү бэлэхтээбитигэр олус астынныбыт.

Үҥкүү тыйаатырын иһинэн 1993 сылтан национальнай оркестр улэлиир. Сценага үс төгүллээх бутун Россиятааҕы 5 төгүллээх, Аан дойдутаагы 5 төгүллээх күрэхтэр лауреаттара баянист Владимир Боряский “Саха Сирин матыыптарын”, “Аттар”, П.Дранго “Веро”, Поль Мориа матыыптарын “Смуглянканы” толорбутун дууһабытын нарыннык таарыйда. Бүтүн Россиятааҕы “Живая нить” күрэх Гран-При хаһаайына, Францияҕа Аан дойдутаагы күрэх лауреат, Казахстаҥҥа, Турцияҕа этнофестиваллар кыттыылаахтара Георгий Слепцов “Мин хоту дойдум”, “Байанай” дьүһүйүүлэрэ зал иһин толорон, хомус кэрэ дьүрүскэнин түһэрдэ. Ити кэннэ айар бөлөх нэһилиэктэргэ алыптаах “Три поросенка” остуоруйанан, кэнсиэринэн турар-турбат, кыра-улахан куттарын туттулар. Маастар кылаастары биэрдилэр, оҕо саадтарыгар, оскуолаларга бэйэлэрин көрдөрөн, кэрэҕэ-үтүөҕэ сирдээтилэр. Биһиги Муомабытыттан кынат үүннэриллибит оҕолорбут, Саха Өрөспүүбүлүкэтин норуодунай артыыһа, култууратын туйгуна Дмитрий Николаевич Дмитриев үөрэнээччилэрэ кэлэн ыалдьыттаан барбыттарыттан олус үөрдүбүт. Олохтоохтор да, артыыстар да дириҥ махталларын Муоматааҕы Оҕо искусстватын директора, Анна Митрофановна Федороваҕа туһаайан эттиллэр, үөрүүтүн уллэһиннилэр.

Бу кыракый бөһүөлэкпит  мусукаалынай оскуолатыттан сайдан-үүнэн, кынат үүннэриммит, билигин да искусство эйгэтигэр үлэлии сылдьар оҕолорбут Дмитрий Дмитриев кэргэнинээн Дариялыын, Надежда Васильевна Корякина кыракый Муомабытын аар-саарга ааттатта, үҥкүү кэрэ көстүүтүнэн хараҕы манньыта сылдьарыттан олус үөрэбит, кинилэргэ тус олохторугар дьолу – соргуну, айамньылаах улэни, Алексей Максимовка өссө үрдүк чыпчааллары баҕарабыт, алгыспытын аныыбыт. Эьиги атыллаабыт сиргитигэр ача от астын, үҥкүүлээбит сиргитигэр укэр от үүннүн! Дьөһөгөй оҕолорунуу үөрүү, үксүү туруҥ!

Тумукпэр, ыалдьыттарбыт ааттарыттан айан ороскуотугар көмөлөспүт үтүө дьоҥҥо транспорынан хааччыйбыт олохтоох баһылыктарга, оройуон  баһылыга И.П.Павловка, култуурабыт саамай туутаах киһитигэр – Управление начальнигар Саха Өрөспүүбүлүкэтин үтүөлээх улэһитэ А.Н. Корякинаҕа (Орто Дойдуга сылдьарга транспорт ороскуотун уйуспутун иһин эмиэ), сылдьыбыт нэһилиэктэрин баһылыктарыгар Г.П., А.А. Тарабукиҥҥа, Б.И.Заравняевка, Г.Г.Слепцовка “Осикат” этно-киин Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгунугар Л.В.Бережнева мааныһыттаргыра, улэьиттэригэр, биллэрии таһааран көмөлөспүт “Индигир уоттара” (ред. М.П.Старкова) хаһыат кэллэктиибигэр, бары алтыһан ааспыт үтүө-мааны Муома олохтоохторугар дириҥ махталларын тиэрдэбин. Сахабыт сирэ сайда-үүнэ турарыгар өссө күүскэ улэлэһиэххэ, аны даҕаны маннык мааны ыалдьыттар Муомабытын тумнубакка кэлэ туралларыгар, сахабыт саҥата сайдан, үнкүү эрэ тылынан буолбакка уу сахалыы саҥарарыгар, көмүс дорҕоон буолан, нарын хамсаныыннан,  эдэрдии эйэнэн, кырдьаҕастыы алгыһынан                                        олоруохха,үүнүөххэ-сайдыахха!