“Дьиэрэтии, дэгэрэн”

“Дьиэрэтии, дэгэрэн”

Олунньу 5 күнүгэр “КЫЛ САХА” төрүт дорҕоон бөлөх 5 сыллаах үбүлүөйүн чэрчитинэн аан бастакынан “Дьиэрэтии, дэгэрэн” кэпсэтии кэнсиэр тэрийэн үрдүк таһымнаахтык ыытта. Эстрада тыйаатырын Камернай саалатыгар саха муусукатын сөбүлээччилэр, өйөөччүлэр, өйдөөччүлэр, айар куттаах көрөөччүлэр тоҕуоруһа мустубуттар. Кэнсиэр саҕаланыытыгар бөлөх салайааччыта, бу бырайыак ааптара уонна ыытааччыта, Сергей Зверев-Кыыл Уола аатынан Үҥкүү тыйаатырын саха аркыастырын муусукаана, Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын туйгуна Анна Томская  киирии тылыгар бөлөх хаһан тэриллибитин, 5 сыл устата барбыт үлэтин туһунан ахтан санаан кэпсээтэ. Онтон Анна Ивановна биирдиилээн ансаамбыл артыыстарын билиһиннэрдэ.

Аан бастакынан идэтийбит муусукааннар Сергей Зверев-Кыыл Уола аатынан Үҥкүү тыйаатырын аркыастыр артыыстара – биллиилээх муусукааннар: Афанасий Томскай, Дмитрий Винокуров, Афанасий Федоров, Анюта Иванова, Вера Григорьева, Зоя Васильева, ОЛОҤХО тыйаатырын артыыстара Вероника Лыткина, Прокопий Сыроватскай, Арктикатааҕы култуура уонна искусство устудьуона Дьулустаан Никифоров, Марк Жирков аатынан Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһин уһуйааччыта Артур Семенов – Тоҥ Саха. Уонна бэҕэһээҥҥи кэнсиэркэ муусукаан Максим Бордонскай кыттыыны ылбыта.

“КЫЛ САХА” бөлөх уратыта диэн үстүрүмөннэрэ кыл струналаах, саха төрүт дорҕоонун, кылыһаҕын чопчу биэрэр уратылаах. Аан бастакынан бу ансаамбылга кыл струнаҕа 9-12 муусуканнар тэҥҥэ оонньууллар. Айылҕаттан айдарыылаах маастар Руслан Прокопьевич Габышев көмүс тарбахтарыттан чочуллан тахсыбыт көмүлүөк быһыылаах саха кыла дьон-сэргэ, муусука эйгэтин идэлээхтэрин сэҥээриилэрин ылла. Бөлөх Саха сиригэр, Арассыыйаҕа, тас дойдуларга да номнуо бэйэтин аатын киэҥник ааттатта. 

Бу ансаамбыл улахан ситиһиитинэн 2017 сыллаахха Красноярскай кыраайга буолбут “МИР СИБИРИ” күөн күрэскэ чаҕылхайдык толорон “ЛАУРЕАТ ПРЕМИИ МИРА” үрдүк аакка тиксибиттэрэ буолар. Кыл дорҕооно Казахстаҥҥа, Татарстаҥҥа, Турцияҕа, Китайга  иһилиннэ. 2015 сыллаахха, Сергей Зверев-Кыыл Уола 115 үбүлүөйдээх сылыгар Москваҕа, Санкт-Петербурга тыйаатыр улахан тэрээһиннэригэр ситиһиилээхтик кытыннылар. 

Анна Томская өссө биир улахан үөрүүлээх сонуну кэпсээн көрөөччүлэр дэлби үөрдүлэр, өрүкүнэһэ түстүлэр. Аан бастакынан саха төрүт дорҕоонун “ЕВРОПА РАДИО” интириэһиргээн 5 сылга дуогабар түһэрсэн, аны “КЫЛ САХА” муусуката Европа дойдуларыгар дуорайар кыахтанна. 

Анна Томская уонна Муусука уонна фольклор музейын методиһа, уһуйааччы Варвара Обоюкова “Дьиэрэтии, дэгэрэн” кэпсэтии-кэнсиэр аатын кэлбит дьоҥҥо суолтатын билиһиннэрдилэр, быһааран биэрдилэр. 

Тэрээһин бастакы нүөмэрин айылҕаттан айдарыылаах, Улуу Зверев-Кыыл Уола 120 сааһыгар анаан  “Сарсын-сарсын сарсыарда” ырыа матыыбынан саҕаланна. 

 Икки сыл устата Үөһээ Бүлүүттэн төрүттээх, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Дархан оһуохайдьыта, уһуйааччы Сахаайта Мойтохонова  “КЫЛ САХА” бөлөҕү кытта ыкса үлэлэһэр. Айылҕа барахсан мааны да куолаһы биэрбит ырыаһыта эбит, киһи сөҕүөх-махтайыах курдук киэҥник уонна холкутук ыллыыр, эчикэтин тыына уһунуон, киһини сөхтөрөр. Кини толоруутугар алгыстаах тойугу уонна аҕатын архыыбыттан булбут «Соноҕос» ырыаны көрөөччүлэр үрдүктүк сыаналаан, махтанан иһиттилэр, улаханнык ытыстарын тыаһын бэлэхтээтилэр.

Дэгэрэн ырыа өйдөбүлүн Марк Жирков аатынан Дьокуускайдааҕы муусука кэллиэһин учуутала М.И.Николаева судургутук уонна сэргэхтик билиһиннэрэн кэпсээтэ. 

“КЫЛ САХА” бөлөх хайа тэриллиэҕиттэн дэгэрэҥ ырыатынан биллибит, саха норуота тапталлаах, биллэр толорооччута, ырыа айааччыта Христофор Максимов фондатын кытары ситимнээхтик үлэлиир. Бэҕэһээҥҥи тэрээһиҥҥэ Христофор Максимов төрүппүт уола Иннокентий Христофорович Максимов, фонда дириэктэрэ Михаил Семенович Санников дэгэрэн тэтимнээх ырыатын ис киирбэхтик толорон, дьон-норуот ытыстарын тыаһын ылыан ыллылар. 

Биллиилээх хореограф Афанасий Соловьев туруорбут “Эдэр саас үҥкүү” наһаа кэрэ көстүүлээх, түргэн-тарҕан хамсаныылаах, чэпчэки, тэтимнээх үҥкүү. Тыйаатыр үҥкүүһүттэрэ үөрэ-көтө, өрө көтөҕүүлээхтик куруутун толороллор.  Бу үҥкүүнү “КЫЛ САХА” доҕуһуолунан толороллор. Манна былыргы “Мааппа ырыата” уонна Варвара Обоюкова Уххан “Дэгэрэҥниир дэгэрэн” хоһоонугар  суруйбут матыыба киирбитэ. Бэһэҕээҥҥи тэрээһиҥҥэ муусукааннар бэйэлэрэ эрэ “Эдэр саас” үҥкүүнү ыллыы-ыллыы, өрө көтөҕүллэн толордулар. 

Варвара Степанова-Арчыына “КЫЛ САХА” бары кэнсиэригэр кыттар, чугас доҕотторо, биир санаалаахтара, айар куттаах уһуйааччы. Кини толоруутугар “Кыырай халлаан кыргыттара” ырыаны наһаа иэйэн-туойан толордо,  көрөөөччүнү долгутта, кыырай халлааҥҥа көтүттэ.

Сылтан сыл «КЫЛ САХА» репертуара кэҥээн,элбээн, халыҥаан иһэр. 1937 сыллаахха Адам Скрябин хомуйан таһаарбыт «Саха ырыалара» хомуурунньукка «Үрүҥ туллук эрэ мөлбөстүүр», «Саргылардаах сахаларбыт» ырыалар киирбиттэр. Ити норуокка киэҥник тарҕамыт ырыалары «КЫЛ САХА» бөлөх кылын тыаһа долгута оонньоото, киһи сүрэҕин, дууһатын таарыйар гына  толордо. 

Кэнсиэр биир кэрэ көстүүтүнэн “КЫЛ САХА” доҕуһуолунан саха норуота сөбүлүүр, киэҥник биллэр ырыаларын “Төрөөбүт дойдубар тапталым” диэн попурри буолла. Көрөөччүлэр тэбис тэҥҥэ бука бары ыллаһа олордулар. 

Үс чаастаах бастакы “КЫЛ САХА” бөлөх кэпсэтии кэнсиэрэ өбүгэбит үҥкүүтүнэн Арчы Дьиэтин оһуохайдьыттара таһаарбыт оһуохайынан түмүктэннэ. Кулун тутар ыйыгар “КЫЛ САХА” бөлөх бу тэрээһини хатылыаҕа. Күндү көрөөччүлэрбитин, “КЫЛ САХА” саха муусукатын сөбүлээн истээччилэри барыгытын долгуйа күүтэбит, аныгы көрсүөххэ дылы!